Leeszaal

Ik ben een god in ‘t diepst van mijn gedachten,
maar in de bibliotheek een volontair
die hunk’rend op een baantje zit te wachten
en boeken uitleent met een zeker air.

Ik lever geest’lijk voedsel aan mevrouwen
die binnenkomen en alleen maar van
de allernieuwste liefdesboeken houden,
‘maar niet zo’n engerd als die Wasserman’.

Ik loop met stapels boeken rond te sjouwen
en plak een etiket op Gorters Mei.
Och, als nu juffrouw Jansen eens ging trouwen,
dan kwam er eind’lijk eens een plaatsje vrij.

Ik ben het niet alleen, die staat te wachten
en achter me staat nog een hele rij.
Ik ben een god in ‘t diepst van mijn gedachten,
maar niet zo heel veel in de maatschappij…

Annie M.G. Schmidt

Vandaag is het Gedichtendag. Net als vorig jaar heb ik een gedicht uitgekozen dat mij aan iets herinnert. De eerste regel van het gedicht Leeszaal was in grote letters op de muur van de hal van de Bibliotheek- en Documentatie Academie in Tilburg (BDAT) aangebracht. Overigens moet ik eerlijk zeggen dat ik niet meer weet welke naam eronder stond, Kloos of Schmidt. Ik vermoed de laatste, want het gedicht van Annie M.G. gaat over de leeszaal, wel zo toepasselijk in een bibliotheekschool. Ongetwijfeld heeft er een naam onder gestaan, want citeren zonder bronvermelding was op de BDAT een van de ergste doodzonden.

De jaren dat ik aan de BDAT studeerde behoren tot mijn meest plezierige herinneringen. Onder het motto ‘in een bibliotheek staan boeken over alles, dus een bibliothecaris hoort over alles iets te weten’ kreeg ik die jaren les in ‘alles’. Heerlijk! Ik studeerde af bij Mimi Zuijderhoudt-Hulst, die Geschiedenis van Boek en Handschrift doceerde. Mijn eindexamenscriptie ging over vier bibliofielen, waaronder Jean, duc de Berry (1340-1416). Uiteraard kwamen ook zijn beroemde getijdenboeken Les Belles Heures du duc de Berry en Les Très Riches Heures du Duc de Berry aan de orde. De afbeelding boven het gedicht Leeszaal is uit Les Belles Heures en is een schitterende verbeelding van de annunciatie.

Beide getijdenboeken zijn te zien geweest in prestigieuze tentoonstellingen, zoals in het Metropolitan Museum of Art. De afbeeldingen kun je online bekijken in webtentoonstellingen, onder meer die in Parijs. Uiteraard zijn er ook filmpjes van te vinden, zoals deze en een filmpje van een lezing. Er is door Histoforum/Digischool zelfs een Nederlands educatief project ontwikkeld rondom Les Très Riches Heures. Helaas werken niet alle links meer even goed, maar het lijkt me een interessant kijk-, ontdek- en leerproject om met de klas te doen.

En dat alles naar aanleiding van de dichtregel Ik ben een god in ‘t diepst van mijn gedachten…

In Leeuwarden bezochten we het Fries Museum, gehuisvest in de voormalige kanselarij, waar later het Rijksarchief in Friesland was ondergebracht. De ontvangst was allervriendelijkst. Op zolder is het Verzetsmuseum Friesland gevestigd. Een stukje open depot en verder verhalen verteld in woord, beeld, documenten en voorwerpen in kleine en grote vitrines. De persoonlijke verhalen, ondersteund met egodocumenten, spraken mij het meest aan. In de tentoonstelling Oorlog in beweging ging het met name over oorlog in films. Veel herkenbaars (“Oh ja”-erlebnis). In het filmzaaltje werd een oorlogsfilm uit de oude doos vertoond: De Overval uit 1962 met een piepjonge Piet Römer en Kees Brusse. De film gaat over de overval op de Blokhuispoort, het Huis van Bewaring in Leeuwarden. Tijdens die overval op 8 december 1944 bevrijdden leden van de ondergrondse onder leiding van Piet Kramer zonder een schot te lossen 39 verzetslieden. In dit fragment op YouTube worden als represaille gevangen uit hun cel gehaald om geëxecuteerd te worden.


Via de prachtige brede houten trap daalden we af naar de tweede verdieping. Twee zalen waren onder de titel Windows gewijd aan moderne en hedendaagse kunst. Daar hing interessant werk tussen. Onderdeel ervan was een educatief project Duo’s maken waarbij kinderen via de computer twee kunstwerken konden uitkiezen en, voorzien van motivatie, combineren. Bezoekers konden de keuzes bekijken op grote schermen. Naast de opmerkingen “omdat ik het mooi vond”, waren er ook kinderen die uitgebreid hun keuze toelichtten. Ze letten daarbij vooral op vormen, kleurgebruik en thema. Leuk om te zien. Ook konden leerlingen filmpjes maken die op de website en op YouTube te zien zijn.

Om naar de volgende zaal te gaan liepen we door het museumcafé. Een karakteristieke ruimte met een prachtige toog. Twee zeer gedienstige en attente medewerkers voorzagen ons van cappuccino en een Friese lekkernij waarna we de nieuwbouwplannen voor het Fries Museum en de recentste aanwinst bekeken.

Kledingstuk Mata Hari, Fries Museum.

De eerste verdieping zou markante personen en opmerkelijke verhalen uit de Friese geschiedenis tonen. Daar was ik benieuwd naar, de naam van de expositie beloofde wat: Grutte Pier. De presentatie van de objecten, waaronder schaarse kledingstukken en brieven van Mata Hari, viel me tegen, evenals de beteksting. Miniatuurpoppetjes voorzien van tekstballonnetjes met grappig bedoelde teksten moesten het verhaal bij de voorwerpen in de vitrines vertellen, maar dat idee schoot z’n doel voorbij. Ik vond de het geheel nogal mager. In een aparte zaal draaide de aflevering ‘Het brandende water’ uit een van mijn favoriete jeugdseries, Floris, waarin Grote Pier de als man verklede gravin Ada van Couwenberg gevangen neemt om in opdracht van de hertog van Gelre een belangrijk testament te pakken te krijgen. Maar verder was het verhaal van de legendarische Friese Grutte Pier erg summier geïllustreerd.


Heel jammer dat het bijbehorende Eysingahuis met de stijlkamers en de Friese klederdrachten gesloten was. Gelukkig is er een virtuele impressie van gemaakt.

In de kelder, tussen de stenen gewelven was de zilvercollectie thematisch tentoongesteld. Een mooie collectie. Vanuit de ontvangsthal van het museum daalden we af naar ‘De Straat‘, waar hedendaagse kunstenaars hun werk kunnen exposeren. Daar was nog net een dag te zien de tentoonstelling MoPa, over geparodieerde kunst. Ik vond niet alles even geslaagd, maar er waren zeker vindingrijke parodieën bij.

In z’n algemeenheid viel het Fries Museum me een beetje tegen omdat ik me er meer van had voorgesteld, vooral op het gebied van Fries cultureel erfgoed. Gelukkig valt er op de website genoeg te zien en te lezen, dus kom je wat informatie betreft op die manier ook aan je trekken. Ik kom zeker nog eens terug om het nieuwe museum te bekijken en ben benieuwd hoe de presentatie daar gestalte krijgt!

De afgelopen maand was een maand van afscheid nemen. Afscheid op verschillende manieren, om verschillende redenen.
Drie keer vond het afscheid plaats op de begraafplaats. Bij alle drie de overledenen stond een speciaal gedicht centraal. Als eerbetoon en herinnering aan hen neem ik die gedichten op in mijn blog.

***

Bram

Eerst is je wereld groot
je kunt er reizen tot en met
maar heel dicht bij de dood
is hij niet groter dan je bed

maar als het wonder is geschied
waarop de mensen hopen
dan gaat als je je ogen sluit
een nieuwe wereld open

Toon Hermans

***

Ina

Wanneer ik morgen doodga,
vertel dan aan de bomen
hoeveel ik van je hield.
Vertel het aan de wind,
die in de bomen klimt
of uit de takken valt,
hoeveel ik van je hield.
Vertel het aan een kind
dat jong genoeg is om het te begrijpen.
Vertel het aan een dier,
misschien alleen door het aan te kijken.
Vertel het aan de huizen van steen,
vertel het aan de stad
hoe lief ik je had.
Maar zeg het aan geen mens,
ze zouden je niet geloven.
Ze zouden niet willen geloven dat
alleen maar een man
alleen maar een vrouw
dat een mens een mens zo liefhad
als ik jou.

Hans Andreus

***

Bert

Vader, wat zou ik er voor willen geven
als je er af en toe nog eens kon zijn
en een zondag kwam zitten in mijn leven
bij mijn werk en mijn boeken en mijn wijn.

Soms zie ik nog mannen van vijfentachtig
(je weet wel waar) met een gezicht vol zon
en zin, en dan denk ik: godallemachtig
als ik hem zo nog eens meenemen kon.

Want op de een of de andere manier
leef ik toch ook nog steeds voor jou: jouw ogen
wil ik, met hun aandacht, pret en mededogen
bij mijn geploeter, mijn huis en mijn hier:

en ik zag ze zo graag een keer genieten
van al wat ze met tranen achterlieten.

Michel van der Plas

De voice-over vertelt het verhaal over zoeken en vinden: Het begint met de vraag: “Heeft u een foto van Jezus? Niet een plaatje of een tekening, nee… een foto. En dan gaat de archivaris op zoek naar een antwoord. Archivarissen worden geacht op de meeste vragen een antwoord te weten of te weten hoe en waar ze moeten zoeken om het antwoord te vinden. Archivarissen zijn dienstbaar. Vinden ze het antwoord niet, dan zeggen ze vaak: we blijven zoeken en als we iets vinden laten we het je weten. Er is tenslotte nog zoveel onontdekt materiaal in archieven, als je eenmaal gaat zoeken weet je niet wat je zult tegenkomen.” Mooie tekst. Klopt die ook?

Ask away on #AskArchivists Day
Dat gaan we merken op 9 juni 2011. Dan is het #AskArchivists Day op Twitter. Een wereldwijde actie om meer aandacht voor archieven en archivarissen op Twitter te genereren. Op #AskArchivists Day kan iedereen via Twitter vragen stellen aan archivarissen. Hoe het allemaal in z’n werk gaat is te lezen op het blog Ask Archivists. De hele actie is te volgen op Twitter via @AskArchivists.
Doe mee op #AskArchivists Day! Heb je een vraag aan een archivaris, stel ‘m op 9 juni 2011 tijdens #AskArchivists Day op Twitter en gebruik de hashtag #AskArchivists.
We hopen dat de actie net zo’n succes wordt als #FollowAnArchive Day op 12 november 2010!

Als je ergens werkt breng je de kennis en ervaring die je hebt in praktijk. Tegelijkertijd doe je al werkend nieuwe kennis en ervaring op. Ook buiten je werk doe je kennis en ervaring op die je tijdens je werk weer kunt gebruiken. Daardoor groei je in waarde voor het bedrijf waar je werkt. Ik schreef hier al eerder over. Maar wordt dit gezien en gewaardeerd? Kunnen kennis en ervaring opgedaan tijdens je werk worden vastgelegd, net als het behalen van een diploma? Ja, dat kan.

Laatst las ik over het ervaringscertificaat. Het is een bewijs van wat iemand op het moment van uitreiken kan en weet. Het geeft aan hoe waardevol een werknemer is voor zijn werk en voor het bedrijf. Je moet wel een aantal stappen ondernemen om zo’n certificaat te bemachtigen en het is niet gratis, maar levert voor zowel de werknemer als de werkgever voordelen op. Ook werkzoekenden hebben er iets aan.

Toen ik op YouTube zocht op ‘ervaringscertificaat’ zag ik een filmpje dat ik regelmatig tijdens de reclame voorbij zie komen, maar blijkbaar heb ik altijd maar met een half oog gekeken, want ik had het filmpje niet geassocieerd met de informatie die ik onlangs las over het ervaringscertificaat. Maar dit filmpje geeft inderdaad heel beeldend aan waar het om gaat in bij groeien in waarde.

Ik denk dat het ervaringscertificaat heel goed in beeld kan brengen wat je in de loop der tijd hebt bijgeleerd, aan kennis hebt verworven en aan ervaring hebt opgedaan zonder er een specifieke opleiding voor te hebben gevolgd. Het in kaart brengen van nieuwe kennis en ervaring lijkt mij ook een prima tool die kan worden ingezet bij horizontaal carrière maken.

De damp, die van het warme water slaat
maakt hem geruster: witte stoom…
En bij elk kledingstuk, dat van hem afgaat,
bevangt hem meer en meer een oud vertrouwde droom.

De zuster laat hem in het water glijden,
hij vouwt zijn dunne armen op zijn borst,
hij zucht, als bij het lessen van zijn eerste dorst
en om zijn mond gloort langzaamaan een groot verblijden.

Zijn zorgelijk gezicht is leeg en mooi geworden,
zijn dunne voeten staan rechtop als bleke bloemen,
zijn lange, bleke benen, die reeds licht verdorden
komen als berkenstammen door het groen opdoemen.

Hij is in dit groen water nog als ongeboren,
hij weet nog niet, dat sommige vruchten nimmer rijpen,
hij heeft de wijsheid van het lichaam niet verloren
en hoeft de dingen van de geest niet te begrijpen.

En elke keer, dat hij uit ‘t bad gehaald wordt,
en stevig met een handdoek drooggewreven
en in zijn stijve, harde kleren wordt gesjord
stribbelt hij tegen en dan huilt hij even.

En elke week wordt hij opnieuw geboren
en wreed gescheiden van het veilig water-leven,
en elke week is hem het lot beschoren
opnieuw een bange idioot te zijn gebleven

M. Vasalis (1909-1998)
Uit: Parken en woestijnen, A.A.M. Stols, Rijswijk 1940.


Vandaag is het Gedichtendag. Het gedicht De idioot in het bad van Maria Vasalis heb ik voor het eerst gelezen op school. Het is me altijd bijgebleven door de manier waarop Vasalis het ‘weer mens worden’ van de idioot beschrijft en hoe zijn dat verdwijnt als de idioot weer uit het bad moet. Als een soort ‘thuiskomen en je veilig en geborgen voelen’ en weer ‘afscheid nemen en vertrekken naar de beangstigende buitenwereld’.
Een goed voorgedragen gedicht kan nog intenser beleefd worden. Hier wordt het heel mooi voorgedragen door Henk van Ulsen.

Maandag 20 december zag ik de eerste aflevering van het VPRO-programma Wintergasten op TV. Roel Bentz van de Berg interviewde filosoof Roy Sorensen. Sorensen verdiept zich in de aanwezigheid van afwezigheid. Wat valt op als iets afwezig is, wanneer valt het op en waarom? Programma’s als Zomer- en Wintergasten leveren soms boeiende TV op. Eerder schreef ik al over de aflevering met Jan Marijnissen in Zomergasten 2010. Het interview met Sorensen in Wintergasten zette aan tot actief nadenken, creatief meedenken: associëren en verbanden leggen.

De aanwezigheid van afwezigheid
In de metafysica gaat het om het wezen der dingen, het zijn en de manieren van zijn, de manifestatie van aanwezigheid. In de negatieve metafysica gaat het om de dingen die er niet zijn maar er toch zijn, de aanwezigheid van de afwezigheid der dingen, de manifestatie van afwezigheid.
Ter illustratie van de negatieve metafysica (het aanwezig zijn van dingen die niet aanwezig zijn) koos Sorensen voor een fragment uit de Britse misdaad-televisieserie Cracker. De snor van een van de personages in die serie is het mikpunt van grappen. De man besluit zijn snor af te scheren ‘om te bewijzen dat hij niets hoeft te bewijzen’, zo zegt hij in het fragment. Zijn kale bovenlip legt heel erg de nadruk op de afwezigheid van de snor. Dat is voor de kijker alleen zo als je weet dat er ooit een snor heeft gezeten. Voor wie niet weet dat er eerst een snor was, is het besef van de afwezigheid van de snor niet of nauwelijks aanwezig. Ik moest meteen denken aan de cabaretier Herman Finkers. Ook hij heeft zijn snor verwijderd. De snor was zo kenmerkend voor zijn cabaretiergezicht, hij maakte wezenlijk onderdeel uit van de guitige uitstraling van cabaretier Finkers. Zonder snor zie ik niet meer cabaretier Herman Finkers, maar de persoon Herman Finkers zonder snor. De afwezigheid van de snor blijft opmerkelijk stevig op mijn netvlies staan, gevoed door de markante aanwezigheid van de snor in mijn geheugen. Moet je kennis hebben van de aanwezigheid om de afwezigheid te kunnen zien? Kennis kun je op allerlei manieren vergaren. Als je de kennis van de aanwezigheid niet hebt, wil dat nog niet zeggen dat de afwezigheid op zich minder aanwezig is. Alleen voor jou is de aanwezigheid van de afwezigheid dan afwezig, niet waarneembaar.

Fysiek afwezig maar toch aanwezig
Het afwezig zijn van iemand op een moment dat iemand aanwezig had móeten zijn kan ook iets boeiends opleveren. Dat werd getoond aan de hand van een fragment uit het Amerikaanse programma The Daily Show with John Stewart. Hierin grijpt Stewart de afwezigheid van een deskundige aan om de hypocrisie van deskundigen (in dit geval die van de ‘zogenaamde’ deskundigen bij CNBC) aan de kaak te stellen. Hoewel Stewart’s tirade gekleurd is, is het item wel informatief op een manier zoals het niet geweest zou zijn als de deskundige wel was komen opdagen. Je kunt het misschien niet vergelijken met roddelen, maar vaak wordt iemands afwezigheid aangegrepen om diens gedragingen of ideeën stevig te bespreken. Die persoon is dan aanwezig als gespreksonderwerp, hij is als persoon fysiek afwezig maar wel weer aanwezig in de hoofden van de mensen die spreken en luisteren.

Waarheid en schijnwaarheid
Wat maakt niets tot iets? Wat maakt afwezigheid tot aanwezigheid? Wat is waarheid en wat is schijnwaarheid? Roy Sorensen vertelde dat zijn zoontje had gehoord dat er geen geld was. Het jongetje pakte een vel papier, tekende een dollarbiljet en zei: “Nu hebben we nieuw geld.” Het was een mooi getekend dollarbiljet, dus dat was aanwezig, maar het geld was nog steeds afwezig. Hoe perfect geld ook gemaakt wordt, alleen de juiste autoriteit kan beslissen of een papiertje geld is of niet. Welke autoriteit beslist wat waarheid is en wat schijnwaarheid? Is het überhaupt een autoriteit die daarover moet beslissen? Of zijn meerdere (schijn)waarheden manifestaties van DE waarheid? Of bestaat DE waarheid niet? Voor Sorensens zoontje was het zelf getekende dollarbiljet geld. Voor Sorensen niet, hij kende er geen geldelijke waarde aan toe, wel emotionele waarde: een tekening van zijn kind en de achtergrondkennis waarom en hoe die tekening en het idee erachter is ontstaan. Wiens waarheid is de juiste? Is er een waarheid en een schijnwaarheid? Of hebben ze allebei gelijk?

Wat is waarheid en wie bepaalt dat?
Wat is waarheid en wat is schijnwaarheid? Dat werd heel mooi verbeeld in de klei-animatie The Cave: an adaption of Plato’s allegory in Clay, een uitbeelding van Plato’s ideeënleer. In een grot zijn drie geketende slaven. Ze kijken uit op een blinde muur. Achter hen is licht van vuur. Daardoor worden schaduwen op de muur van de grot geprojecteerd. De schaduwen op de muur zijn hun werkelijkheid, hun waarheid, want dat is wat zij zien. Ze kennen niets anders en hebben zelf verklaringen voor de verschijningen bedacht. Een van de slaven wordt vrijgemaakt en ontdekt het leven buiten de grot. Hij gaat terug naar de slaven in de grot om over het leven buiten te vertellen. De slaven zien alleen maar zijn schaduw en begrijpen nauwelijks wat hij zegt. Zij geloven hem niet, want wat zij zien komt niet overeen met wat de vrijgemaakte slaaf heeft gezien en aan hen vertelt. Wat is waarheid? En wiens waarheid is de juiste? Of is er geen ‘juiste’ waarheid? Of moet een autoriteit dat bepalen, en zo ja, welke autoriteit? Ik moest denken aan het verhaal dat cabaretier Freek de Jonge vertelde over een spinnengezin dat in de stofzuigerzak woonde. Een van de spinnetjes kwam in de buitenwereld terecht en zag dat die anders was dan vader spin hen had voorgehouden. Hij ging terug om het de andere spinnen te vertellen. Vader spin was woedend en geloofde hem niet. Het strookte niet met het beeld dat hij zichzelf had geschapen om onverklaarbare dingen te kunnen verklaren. Zo zijn er talloze vergelijkbare verhalen (bijna-dood-ervaringen zou je er ook een voorbeeld van kunnen noemen: er is meer dan wij weten, dan wij kunnen denken, maar is wat wij meemaken waar? En hoe waar is het dan?). Iets wat je niet zintuiglijk kunt waarnemen of iets waarvan je geen weet hebt, hoeft niet noodzakelijkerwijs niet te bestaan. Iets wat je wel zintuiglijk kunt waarnemen of waarvan je wel kennis hebt, hoeft niet noodzakelijkerwijs DE waarheid te zijn. Het kan net zo goed een schijnwerkelijkheid of een schijnwaarheid zijn. Op dat idee is bijvoorbeeld ook The Matrix gebaseerd.

Schaduwen zijn van belang voor de waarneming
De schaduwen in de grot vormden voor Sorensen de overgang naar de betekenis die wij hechten aan schaduwen. Schaduwen zijn nodig om iets realistisch te maken. Hij toonde dat aan met een fragment uit Starwars. Tijdens het gevecht van Luke Skywalker en Darth Vader in de film The return of the Jedi hebben de lichtzwaarden schaduwen. Aanvankelijk hadden ze dat niet want een lichtzwaard heeft geen schaduw. Maar om het realistischer te maken zijn er schaduwen aan toegevoegd. Er is uitgetest wat het meest realistisch overkomt, lichtzwaarden met of zonder schaduw. Lichtzwaarden met schaduw genoten de voorkeur bij de testkijkers. Wij blijken dingen zonder schaduw eng en onrealistisch te vinden. Is er geen schaduw, dan voegen we er liever een aan toe als dat mogelijk is. Dingen hebben een schaduw nodig om realistisch te lijken. Je hebt schaduw nodig voor je perceptie, om de dingen in de juiste verhoudingen te kunnen waarnemen. Dingen bestaan uit licht en donker, een lichtzijde en een schaduwzijde. Alleen licht en alleen donker kunnen we haast niet bevatten. Schaduwen zijn er wel, maar eigenlijk ook niet. Een schaduw is een projectie van iets. Als er niets is, is er ook geen schaduw. Is er dus geen schaduw als je geen schaduw kunt zien vanwege de afwezigheid van voldoende licht? Of is er wel schaduw maar niet met het oog waarneembaar? Of denk je een schaduw erbij omdat er voor je gevoel een schaduw bijhoort? De aanwezigheid van de afwezigheid?

Kun je duisternis zien?
De overgangen die Sorensen in Wintergasten maakte waren prachtig. Alles liep vloeiend in elkaar over. Het schaduwverhaal vormde de overgang naar de vraag: kun je duisternis zien? Betekent duisternis de afwezigheid van licht of niets zien? Kun je afwezigheid van licht in de duisternis zien? Die vraag werd geïllustreerd met een fragment uit de aflevering Eyes uit de Amerikaanse serie Night Gallery. Een blinde vrouw krijgt door een operatie gedurende elf uur het vermogen om te kijken. Ze heeft zich voorgenomen om in die elf uur het maximale van wat er te zien is in de wereld te zien. Ze heeft zich omringd met kunstvoorwerpen en allerlei bijzondere dingen. Ze verwijdert het verband en kijkt in de schittering van een kroonluchter. Dan is het plotseling donker. De vrouw ziet niets meer en is woedend op de chirurg. Ze denkt dat de operatie mislukt is. Ze slaat alles kort en klein en ontdekt ineens de maan. Daar wil ze naar toe, maar valt van het balkon en breekt haar nek. Wat bleek achteraf? Net toen zij het verband afdeed, viel de stroom uit, waardoor het ineens donker werd. Ze zag de duisternis van de stroomuitval, niet de duisternis van het niet kunnen zien. Wat heeft ze gezien? De kroonluchter, de duisternis, de maan en waarschijnlijk nog een stukje stoep toen ze viel. Is hieruit op te maken dat duisternis niet per definitie betekent ‘niets zien’? Sorensen denkt van wel. Je kunt duisternis wel zien, de vrouw in de film zag het. Als duisternis informatie is, dan zien je ogen informatie in de vorm van duisternis. Ik vraag me af of de duisternis die een blinde ervaart anders is dan de duisternis die een ziende in een lichtafgesloten ruimte ervaart. Zie je dan allebei dezelfde duisternis? Of is de duisternis die de ziende ziet/ervaart anders dan de duisternis die de blinde ziet/ervaart? Ik weet het niet. Het ging er ook over of iets wat je niet ziet er ook niet is. Dan kom je uit bij ideeën over de onzichtbaarheidsmantel in Harry Potter, de cloaking devices in Startrek, wat je kunt doortrekken naar stealth, een techniek om bijvoorbeeld vliegtuigen onzichtbaar te maken voor radar. Onzichtbaar voor het oog (of voor radar) wil niet zeggen ‘niet aanwezig’.

Kun je stilte horen?
Als je je afvraagt of je duisternis – de afwezigheid van licht – kunt zien, kun je je ook afragen of je stilte – de afwezigheid van geluid – kunt horen. Sorensen demonstreert dat met een opname van de compositie 4’33″ van John Cage. Kun je muziek zonder geluid maken? De compositie is voor het eerst uitgevoerd in 1952. Onlangs werd het uitgevoerd door Reinbert de Leeuw in het televisieprogramma De Wereld Draait Door. De compositie 4’33″ werd opgevat als een stuk over stilte. Maar volgens Cage kun je stilte niet horen. Er is altijd geluid. Hij liet zich eens in een geluiddichte kamer opsluiten om te luisteren of hij de stilte kon horen en kwam tot de conclusie dat complete stilte onmogelijk is omdat je lichaam zelf ook geluid maakt (stromen van bloed, geruis in je oor, kloppen van je hart, etc), dus dat hoor je, als er verder geen geluid is. Afwezigheid van omgevingsgeluid noemen we stilte, maar complete stilte is er nooit, behalve als je dood bent, maar dan kun je niet meer luisteren of je de stilte kunt horen.

Kun je afwezigheid aanwezig suggereren?
Hoe kun je suggereren dat een afwezigheid aanwezig is? Dat kan door de camera als ‘stand-in’ te laten fungeren. In de epische film The Message over Mohammed, die niet mag worden uitgebeeld, praat hoofdrolspeler Anthony Quin tegen de camera als was dat Mohammed. Hij praat tegen een afwezige tegenspeler. Mohammed praat niet terug. De camera is in deze film een neutraal punt, een verbeelding van de transcendente persoon. De camera als lege schilderijlijst als metafoor voor het transcendente. Eén van de hobby’s van Sorensen is het verzamelen van lijsten. Hij koopt een schilderij, haalt de afbeelding eruit en hangt de lege schilderijlijst aan de muur. In diezelfde lijst kunnen verschillende doeken. Volgens Sorensen is er ‘een zelf’ maar meer in algemene zin. Er zijn meerdere ego’s, ‘zelven’, die in dezelfde lijst passen. De lijst vormt het kader voor meerdere afbeeldingen, allemaal anders van kleur, vorm en betekenis. En iedereen die er naar kijkt ziet iets anders, afhankelijk van het moment, zijn stemming, zijn eigen kader en inhoud. Een mooie metafoor vind ik dat.

Vorm is leegte, leegte is vorm
Wat is iets wat zich in een bepaalde vorm manifesteert? Wat is een object? Wat maakt een tafel een tafel? Er is geen tafel. Er zijn alleen atomen die de vorm van een tafel aannemen. Besta ik eigenlijk wel? Of zijn het atomen die zich hebben gevormd tot mij? Als ik dood ga is er geen verlies want er was niets. In een filmfragment uit de documentaire The Giant Buddha’s zien we de Taliban in 2001 het grote Boeddhabeeld uit 680 in de rotswand opblazen. De Taliban zelf waren content over het feit dat ze iets voor eeuwig hadden vernietigd wat nooit meer herbouwd kon worden. De wereld zat er haast in shock naar te kijken zonder de mogelijkheid om in te grijpen. Sorensen vertelde dat veel Boeddhisten niet zo geschokt waren als mensen die werelderfgoed verloren zagen gaan. De Boeddha zelf had nooit gewild dat hij werd afgebeeld. De meest vroege afbeeldingen van hem zijn weerspiegelingen in het water. Wat bleef van het grote Boeddhabeeld was de vorm, het silhouet, met de leegte, de afwezigheid van het beeld. Maar in de afwezigheid, de leegte, blijft de inhoud nadrukkelijk aanwezigheid. De aanwezigheid van afwezigheid manifesteert zich: leegte is vorm, vorm is leegte. Wat afwezig is, is belangrijk. Sorensen vertelde dat hij zich heeft laten fotograferen op de plaats waar het grote Stalinbeeld heeft gestaan. Hij laat zich graag afbeelden in aanwezigheid van de afwezigheid van objecten.

Leegte vormt de zin
In geschriften heeft de afwezigheid van letters grote betekenis. Door de afwezigheid van letters in de vorm van leegte – spaties – worden zinnen gevormd. De toon waarop je een woord uitspreekt, de klemtoon op een lettergreep, is allemaal van groot belang om te kunnen communiceren. Dat wordt geïllustreerd met een fragment uit de verklaring van Bill Clinton over het al dan niet hebben van sex met Monica Lewinsky. In dat fragment weet Clinton, die het zichtbaar moeilijk heeft, zich uit zijn benarde positie te praten door een discussie over het woordje ‘is’. Hoe kleiner het woord, hoe belangrijker het is, zegt Sorensen. ‘Of’ en ‘Als’ zijn ook zulke woorden. Het woord ‘De’ ook. Het kleinste woord is blanco: betekenisvolle stilte die door een of meerdere spaties wordt gecreëerd. Spaties moet je in een zin denken, waardoor woorden betekenis krijgen. Letters vormen woorden en woorden krijgen betekenis door de afwezigheid van letters in de vorm spaties die je op papier aangeeft met leegte, niets. Letters zonder spaties vormen geen woorden. Als je bekend bent met de taal, vul je zelf de spaties in en vorm je de woorden in je hoofd. Ik moest denken aan de hashtags die je in twitterberichten gebruikt. Ondanks het ontbreken van spaties kun je toch woorden van de letters maken, als je tenminste de taal machtig bent, waarin de hastag is geschreven, #andersbakjeerniksvanenblijftheteenletterbrij. Dus ook in taal, zowel geschreven als gesproken, hebben de afwezigheid van letters – leegte – en de afwezigheid van klank – stilte – grote betekenis.

Postume schade
Afwezigheid van aandacht kan leiden tot schade. Maar kan afwezigheid van aandacht na je dood leiden tot schade? Dat is de vraag die Sorensen stelt bij het vertonen van een compilatie van filmfragmenten over de dood van Michael Jackson. Op diezelfde dag overleed Farrah Fawcett. Zij had haar aftakelingsproces en dood laten filmen en was benieuw naar wat er na haar dood zou gebeuren. Er gebeurde niets. Haar overlijden viel totaal in het niet bij de dood van Jackson. Diens overlijden beheerste alle media. Over Fawcett’s overlijden werd niet of nauwelijks een woord gerept. Ze heeft eigenlijk postume schade geleden, maar ze was er niet meer om er onder te lijden. Of heeft ze wel postuum geleden? Dood is afwezigheid, maar in de afwezigheid is de aanwezigheid. Haar dood was er net zo goed als die van Jackson, ook al was het nieuws over Fawcett’s overlijden afwezig.

De aanwezigheid van afwezigheid
De aanwezigheid van afwezigheid, je kunt er haast niet over ophouden te denken. Sorensen was een boeiend verteller en ik vond deze eerste aflevering van Wintergasten zeer de moeite waard.

#followanarchive day op twitter, 12 november 2010

Nog een paar dagen en dan is het zover… #followanarchive dag op twitter! Ik schreef er al eerder over op dit blog. Met vier organisatoren (Poulus, Charlotte, Bente en Anneke) zijn we druk bezig met de voorbereidingen. Op 12 oktober zijn we op twitter begonnen met de countdown: elke dag een tweet met een bericht om onze volgers erop te attenderen dat DE DAG eraan komt en wat ze kunnen doen als voorbereiding. We hebben deze countdown tweets gemarkeerd als ‘favorieten’, zodat ze gemakkelijk terug te lezen zijn.

Follow An Archive blog

In de afgelopen maand is het Followanarchive blog een heel eind gevuld. Op de homepage staan een twitterfountain van de hashtag #followanarchive, een promotiefilmpje, gemaakt voor Wilma van den Brink van #followalibrary, een ppt presentatie met een instructie om een twitter account aan te maken, ideeën (Twideas) voor archieven om te twitteren op #followanarchive dag, een prachtig promotiefilmpje dat Henk van Tilburg maakte voor het Archief Eemland, een animatiefilmpje om toch vooral #followanarchive dag niet te vergeten, een #followanarchive banner die iedereen op zijn website of blog kan plaatsen, en een #followanarchive poster met QR-code, waaraan je zelf nog de twitter account van je archief kunt toevoegen. In de loop van de week zullen nog promotiefilmpjes van educatiecollega’s uit den lande geplaatst worden. Alles wat mensen maken voor en over #followanarchive dag wordt op het blog geplaatst.

Twitterende archieven kunnen hun account ook invullen op de wereldwijde #followanarchive map. Ook zijn er op het blog lijsten van archieven op twitter te vinden. Omdat het er niet zoveel zijn als bijvoorbeeld musea en bibliotheken, hebben we ervoor gekozen ze in te delen in wereldregio’s. Ideeën voor acties op #followanarchive dag zijn allemaal verzameld, zodat iedereen er gebruik van kan maken. En voor wie wat achtergrondinformatie wil over #followanarchive dag (waarom is er eigenlijk een #followanarchive dag?) en over de organisatie kan dat ook op het blog vinden.

We hebben #followanarchive bij allerlei sociale media aangemeld, discussies gevoerd op communities van archieven, persberichten geplaatst, en vandaag is de eerste #followanarchive Daily verschenen. Alle tweets worden gearchiveerd met Twapperkeeper, die Henri Achterkamp voor ons heeft aangemaakt.

Samenwerking

We hebben nauw samengewerkt met het team van #followalibrary. En het is heel leuk om te zien hoe zij nu ons ook weer steunen en promotie voor #followanarchive maken. Hartverwarmend! In de laatste week zien we ook wereldwijd steeds meer blogposten van archieven en archivarissen verschijnen die #followanarchive dag onder de aandacht van hun lezers brengen. Heel mooi!

Volg een archief op 12 november en gebruik de hashtag #followanarchive

De komende week zal het ongetwijfeld drukker worden, want nu gaat het pas echt leven voor de meeste mensen. Ik hoop dat er nog meer archieven een twitter account aanmaken en ook gaan meedoen op 12 november! Die dag begint voor Oceanië en een deel van Azië (zoals we voor #followanarchive de wereldregio’s hebben ingedeeld) al 12 uur eerder dan bij ons en de dag eindigt in Amerika ongeveer 12 uur later dan bij ons (wereldtijden). Het wordt dus voor het #followanarchive team een lange dag!

Doe mee en vertel je volgers op 12 november wat je favoriete archief is en gebruik de hashtag #followanarchive.

Archieven, laat je volgers weten dat je meedoet!

We gaan er een fantastische dag van maken!